Τα γεγονότα της δημοσιονομικής κρίσης στη χώρα μας είναι καταιγιστικά. Μέρα με την ημέρα τα δεδομένα της Κρίσης αλλάζουν προς το χειρότερο, παραμένοντας όλοι μας θεατές σε ένα έργο που παίζεται σε άλλη σκακιέρα, εκτός Ελλάδος, τα αποτελέσματα του οποίου όμως τα επωμίζεται, δυστυχώς, η χώρα μας. Η Οικονομική Κρίση στις ΗΠΑ ξεκίνησε από τις Τράπεζες και επεκτάθηκε αρχικώς στην Αμερικανική και ακολούθως στην Παγκόσμια Οικονομία. Αντιστρόφως, στη χώρα μας η σημερινή Δημοσιονομική Κρίση επηρεάζει και συμπαρασύρει σταδιακά το Χρηματοπιστωτικό Σύστημα στην κρίση, ακολουθώντας και αυτό τα πολυετή και συσσωρευμένα προβλήματα Υπερδανεισμού, χαμηλής Παραγωγικότητας και Ανταγωνιστικότητας της οικονομίας.

Το οικονομικό περιβάλλον σήμερα έχει αλλάξει σημαντικά και μόλις εντός τεσσάρων μηνών από την αρχή του τρέχοντος έτους, του 2010. Αν συνεχιστούν με αυτόν το ρυθμό οι εξελίξεις στο θέμα της οικονομίας, είναι πιθανό μέχρι και το τέλος του χρόνου να διαβιούμε σε μια άλλη Ελλάδα, πολύ διαφορετική από τη σημερινή. Έρχονται σημαντικές ανατροπές στο Δημόσιο και στον Ιδιωτικό Τομέα, στα εργασιακά, στο ασφαλιστικό, στο φορολογικό μηχανισμό της χώρας, με ραγδαίες εξελίξεις σε όλα τα επίπεδα της οικονομικής και κοινωνικής ζωής στον τόπο μας.

Από την άλλη, είναι γεγονός ότι τα έντονα δημοσιονομικά προβλήματα επηρεάζουν ήδη σε σημαντικό βαθμό και τη λειτουργία των ελληνικών Πιστωτικών Ιδρυμάτων (Π.Ι.). Δε θα μπορούσε άλλωστε να παραμείνουν και αυτά ανεπηρέαστα. Και αυτό, διότι τα αυξημένα δημοσιονομικά ελλείμματα και το μεγάλο δημόσιο χρέος έχουν ως αποτέλεσμα την αύξηση των spreads δανεισμού και την απαξίωση των κρατικών ομολόγων. Με δεδομένο ότι τα ελληνικά Π.Ι. κατέχουν μεγάλο μέρος ομολογιακών εκδόσεων, καθίσταται εμφανής η αλληλεξάρτηση των ελληνικών δημοσιονομικών με την πορεία των Π.Ι. που έχουν επενδύσει σε αυτά. Η πρόσφατη υποβάθμιση της Εθνικής Τράπεζας από τον οίκο πιστοληπτικής αξιολόγησης Moody's, καθώς και η αναθεώρησή του για πιθανή υποβάθμιση των Eurobank, Alpha, Emporiki, Πειραιώς και Αγροτικής δυσκολεύουν σημαντικά την προσπάθεια συγκέντρωσης ρευστότητας από τις αγορές. Ο αγώνας πλέον επικεντρώνεται τόσο στη ρευστότητα που παρέχει η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ) και οι εθνικές κεντρικές τράπεζες όσο και στο πακέτο ενίσχυσης ρευστότητας των 28 δισ., καθώς και στην ελληνική καταθετική αγορά. Σε μια αγορά, όμως, που βρίσκεται μεταξύ «σφύρας και άκμονος», με ενδείξεις ανασφάλειας και αβεβαιότητας, που τείνουν να οδηγούν σε φυγή εγχώρια επενδυτικά και καταθετικά κεφάλαια εκτός Ελλάδας. Στοιχείο εξαιρετικά σημαντικό, που από μόνο του προκαλεί συναγερμό στο οικονομικό επιτελείο της χώρας.

Διαχρονική καταγραφή Ρευστότητας και προβλέψεων Επισφαλών Απαιτήσεων στο Ελληνικό Τραπεζικό Σύστημα

Η οικονομική δραστηριότητα στην Ελλάδα κατά το έτος 2009 σημείωσε σημαντική κάμψη, με τη συρρίκνωση του ΑΕΠ να ανέρχεται σε ποσοστό 2% σε ετήσια βάση, καταγράφοντας τη σημαντικότερη μείωση από τη δεκαετία του '80 κι έπειτα. Η ελληνική οικονομία εισήλθε επίσημα σε τροχιά ύφεσης από το α΄ τρίμηνο του 2009, για πρώτη φορά έπειτα από διάστημα 16 και πλέον ετών από το έτος 1993. Η εξέλιξη αυτή ουσιαστικά φανερώνει τη σημαντική μείωση στην εγχώρια ζήτηση, την υποχώρηση της εξαγωγικής δραστηριότητας, παράλληλα με τη συρρίκνωση των εισαγωγών. Χαρακτηριστικά, δηλαδή, που πρέπει σταδιακά να αναστραφούν, αν θέλουμε να προσβλέπουμε σε καλύτερες μέρες στο μέλλον.

Ρευστότητα - Δείκτης Δάνεια/Καταθέσεις

Στην ανάλυση που ακολουθεί εξετάζονται 11 Π.Ι. σε δύο διαφορετικές ομάδες. Στην πρώτη ομάδα, που αποτελείται από τα 6 μεγαλύτερα Π.Ι. της χώρας, εντάσσονται η Εθνική Τράπεζα, η Alpha Bank, η EFG Eurobank Ergasias, η Εμπορική Τράπεζα, η Αγροτική Τράπεζα και η Τράπεζα Πειραιώς. Στη δεύτερη ομάδα εντάσσονται 5 Π.Ι., τα: Bank of Cyprus, Geniki Bank, Τράπεζα Αττικής, Marfin Bank και το Ταχυδρομικό Ταμιευτήριο Ελλάδος (ΤΤ).

Γράφημα Νο1: Διαχρονική καταγραφή Δείκτη Δάνεια/Καταθέσεις των μεγάλων Π.Ι. του δείγματος την εξαετία 2004-2009.

Πηγή: Στοιχεία Δημοσιευμένων Οικονομικών Καταστάσεων Π.Ι. για τα έτη 2004-2009.

Σημαντικό σημείο διαφοροποίησης μεταξύ των Π.Ι. παραμένει η απαίτηση για ύπαρξη ικανοποιητικού επιπέδου ρευστότητας, με το Δείκτη Δάνεια/Καταθέσεις να έχει καλύτερες τιμές σε επίπεδα κάτω του 100%. Σε σχέση με το εξεταζόμενο δείγμα, στην πρώτη ομάδα Π.Ι. (Γράφημα Νο1: Μεγάλα Π.Ι.) καταγράφεται σημαντική βελτίωση της τιμής του δείκτη κατά την τελευταία διετία 2008-2009 για τις: Εθνική Τράπεζα, Alpha Bank, EFG Eurobank Ergasias, Αγροτική Τράπεζα και Τράπεζα Πειραιώς. Η Εμπορική Τράπεζα καταγράφει και αυτή μείωση της τιμής του δείκτη κατά τη σχετική περίοδο αλλά με την τιμή του να ανέρχεται σε ποσοστό άνω του 100%.

Στο Γράφημα Νο 2 (Ομάδα 2 υπόλοιπων Π.Ι. δείγματος) ο Δείκτης Δάνεια/Καταθέσεις βαίνει μειούμενος για τις Marfin Bank και Τράπεζα Κύπρου, ενώ σε αντίθετη πορεία κινείται για την Τράπεζα Αττικής και τη Geniki Bank. Το Ταχυδρομικό Ταμιευτήριο (ΤΤ) καταγράφει ένα από τα υψηλότερα ποσοστά ρευστότητας στο ελληνικό τραπεζικό σύστημα, με την τιμή του σχετικού δείκτη να ανέρχεται σε ποσοστό κάτω του 65%.

Γράφημα Νο 2: Διαχρονική καταγραφή Δείκτη Δάνεια/Καταθέσεις των υπόλοιπων Π.Ι. του δείγματος την εξαετία 2004-2009

Πηγή: Στοιχεία Δημοσιευμένων Οικονομικών Καταστάσεων Π.Ι. για τα έτη 2004-2009.

Επιβάρυνση Δανειακών Χαρτοφυλακίων

Χωρίς αμφιβολία η ποιότητα του δανειακού χαρτοφυλακίου των ελληνικών Π.Ι. παρουσίασε σημάδια επιδείνωσης κατά το έτος 2009 σε όλες τις γεωγραφικές περιοχές της χώρας. Παρεπόμενη συνέπεια της οικονομικής κρίσης η αύξηση των ληξιπρόθεσμων απαιτήσεων από επισφαλείς δανειοδοτήσει, με άμεση συνέπεια στην αύξηση των απαιτούμενων προβλέψεων, γεγονός που καταδεικνύεται χαρακτηριστικά. Ειδικότερα, από την έρευνα που πραγματοποιήθηκε στο σύνολο των 11 Π.Ι. του δείγματος καταγράφεται σημαντική αύξηση του Δείκτη Προβλέψεις Επισφαλών Απαιτήσεων/Σύνολο Ενεργητικού κατά τη χρήση του 2009 σχεδόν για την πλειοψηφία των Π.Ι.

Γράφημα Νο 3: Διαχρονική καταγραφή Δείκτη Προβλέψεις/Σύνολο Ενεργητικού του συνόλου των Π.Ι. του δείγματος την τριετία 2007-2009.

Πηγή: Στοιχεία Δημοσιευμένων Οικονομικών Καταστάσεων Π.Ι. για τα έτη 2004-2009.

Από το Γράφημα Νο 3 στη χρήση του 2009 καταγράφεται σημαντική αύξηση στην τιμή του δείκτη σε σχέση με την αντίστοιχη του 2008 για: 1) τη Geniki Bank (στο +1,85%), 2) την Εθνική Τράπεζα (στο +0,60%), 3) την Εμπορική Τράπεζα (στο +0,60%), 4) την Τράπεζα Κύπρου (στο +0,40%) και 5) μια μικρότερη αύξησή του για την EFG Eurobank (στο +0,30%), φανερώνοντας με τον τρόπο αυτό την αναγκαστική προσαρμογή των Π.Ι. στις τρέχουσες συνθήκες της οικονομικής ύφεσης στη χώρα μας.

Μεθοδολογία έρευνας - Μέθοδος PΡΟΜΕΤΗΕΕ

Σκοπός της έρευνας αυτής δεν είναι ο διαχωρισμός των Π.Ι. σε αξιόλογα και μη, αλλά η κατάταξή τους με βάση συγκεκριμένα κριτήρια που προέκυψαν από τις δημοσιευμένες οικονομικές καταστάσεις τους και αφορούν την εξαετία 2004-2009. Τα κριτήρια (χρηματοοικονομικοί δείκτες) που επιλέχθηκαν μετρούν τη ρευστότητα, τη φερεγγυότητα, την απόδοση επενδύσεων και την κερδοφορία των Π.Ι. για την ίδια περίοδο, δίνοντας παράλληλα έμφαση στους σχετικούς δείκτες προβλέψεων κεφαλαίων έναντι του Πιστωτικού Κινδύνου. Οι δείκτες που χρησιμοποιήθηκαν είναι οι ακόλουθοι:

Κριτήρια Αξιολόγησης (Χρηματοοικονομικοί Δείκτες)

1.    Καθαρά Κέρδη προ Φόρων/Ίδια Κεφάλαια

2.    Καθαρά Κέρδη προ Φόρων/Σύνολο Ενεργητικού

3.    Γενικά Έξοδα Διοίκησης/Σύνολο Ενεργητικού

4.    Λειτουργικά έσοδα/Σύνολο Ενεργητικού

5.    Ίδια Κεφάλαια/Σύνολο Ενεργητικού

6.    Δάνεια/Καταθέσεις

7.    Προβλέψεις/Σύνολο Ενεργητικού

8.    Προβλέψεις/Μεικτά Κέρδη

9.    Καθαρά έσοδα προ Φόρων/(Δάνεια+Ομολογίες)

10.                       Καθαρά έσοδα από Τόκους/Κυκλοφορούν Ενεργητικό

11.                       Μεικτό Κέρδος/Σύνολο Ενεργητικού

Η επεξεργασία των παραπάνω κριτηρίων πραγματοποιήθηκε με τη χρήση της πολυκριτήριας μεθόδου Promethee (βλ. Ζοπουνίδης Κων/νος, «Βασικές Αρχές και Σύγχρονα Θέματα Χρηματοοικονομικού Μάνατζμεντ», εκδόσεις «Κλειδάριθμος», 2003), η οποία επιτρέπει τη σύνθεση πολλαπλών κριτηρίων για την εξαγωγή μιας συνολικής κατάταξης των Π.Ι., αξιολογώντας ταυτόχρονα 500 διαφορετικά σενάρια σχετικά με τη βαρύτητα των χρηματοοικονομικών κριτηρίων αξιολόγησης (χρηματοοικονομικοί δείκτες). Σημειώνεται ότι η κατάταξη κάποιων Π.Ι. στις τελευταίες θέσεις της κατάταξης δε σημαίνει ότι αντιμετωπίζουν χρηματοοικονομικά προβλήματα, αφού σκοπός της πολυκριτήριας μεθόδου Promethee δεν είναι η αξιολόγηση των Π.Ι. για το διαχωρισμό τους συνολικά, αλλά η αξιολόγησή τους βάσει σύγκρισης που πραγματοποιείται μεταξύ τους.

Πίνακας Νο 1: Αποτελέσματα κατάταξης μεγάλων Π.Ι. κατά τη χρήση 2009 - Μέθοδος Promethee.

Όπως φαίνεται από τον Πίνακα Νο 1 και το Γράφημα Νο 4, που περιλαμβάνει την Ομάδα 1 του δείγματος (μεγάλα Π.Ι.), η Εθνική Τράπεζα καταλαμβάνει το έτος 2009 την πρώτη θέση στην κατάταξη, ενώ ακολουθούν η EFG Eurobank Ergasias στη δεύτερη θέση, η Alpha Bank στην τρίτη θέση, η Τράπεζα Πειραιώς στην τέταρτη θέση, στην πέμπτη η Εμπορική Τράπεζα και η Αγροτική Τράπεζα, που βρίσκεται στην έκτη θέση.

Γράφημα Νο 4: Χάρτης κατάταξης μεγάλων Π.Ι. την εξαετία 2004-2009 - Μέθοδος Promethee.

Λαμβάνοντας υπόψη τα Π.Ι. της Ομάδας 1 (μεγάλες Τράπεζες) του δείγματος, για τη χρήση του 2009, παρατηρούμε ότι:

• Η Εθνική Τράπεζα παρουσιάζει τις καλύτερες επιδόσεις στους δείκτες: Καθαρά έσοδα προ Φόρων/(Δάνεια+Ομολογίες), Καθαρά έσοδα από Τόκους/Κυκλοφορούν Ενεργητικό, Μεικτό Κέρδος/Σύνολο Ενεργητικού, ενώ σημειώνει καλές επιδόσεις και στο δείκτη Καθαρά Κέρδη προ Φόρων/Ίδια Κεφάλαια.
• Η EFG Eurobank Ergasias έχει πολύ καλές επιδόσεις στο κριτήριο Καθαρά Κέρδη προ Φόρων/Σύνολο Ενεργητικού.
• Η Alpha Bank σημειώνει μεγάλες αποδόσεις στους δείκτες Καθαρά Κέρδη προ Φόρων/Ίδια Κεφάλαια και Γενικά Έξοδα Διοίκησης/Σύνολο Ενεργητικού, παρουσιάζοντας όμως σχετικά χαμηλή τιμή στο δείκτη Καθαρά Κέρδη προ Φόρων/Σύνολο Ενεργητικού.
• Η Τράπεζα Πειραιώς παρουσιάζει τη μεγαλύτερη απόδοση στους δείκτες Λειτουργικά έσοδα/Σύνολο Ενεργητικού και Καθαρά έσοδα προ Φόρων (Δάνεια+Ομολογίες), έχοντας όμως όχι και τόσο καλή απόδοση στο δείκτη Καθαρά Κέρδη προ Φόρων/Σύνολο Ενεργητικού.
• Η Εμπορική Τράπεζα σημειώνει καλή επίδοση στο δείκτη Λειτουργικά Έσοδα/Σύνολο Ενεργητικού και μη ικανοποιητικές επιδόσεις στους δείκτες Δάνεια/Καταθέσεις, Προβλέψεις/Μεικτά Κέρδη και Καθαρά έσοδα προ Φόρων (Δάνεια+Ομολογίες).
• Η Αγροτική Τράπεζα έχει σχετικά καλές επιδόσεις στους δείκτες Λειτουργικά Έσοδα/Σύνολο Ενεργητικού και Γενικά Έξοδα Διοίκησης/Σύνολο Ενεργητικού, ενώ μη ικανοποιητικές τιμές λαμβάνει στους δείκτες Καθαρά Κέρδη προ Φόρων/Ίδια Κεφάλαια, Ίδια Κεφάλαια/Σύνολο Ενεργητικού και Προβλέψεις/Μεικτά Κέρδη.

Στο Γράφημα Νο 4 καταγράφεται επίσης η διαχρονική κατάταξη των μεγάλων Π.Ι. του δείγματος για την εξαετία 2004-2009 με χρήση της Μεθόδου Promethee.

Πίνακας Νο 2: Αποτελέσματα κατάταξης Π.Ι. Ομάδας 2 κατά τη χρήση 2009 - Μέθοδος Promethee.

Όπως φαίνεται από τον Πίνακα Νο 2 και το Γράφημα Νο 5, που περιλαμβάνει την Ομάδα 2 του δείγματος (λοιπά Π.Ι.), η Τράπεζα Κύπρου καταλαμβάνει το έτος 2009 την πρώτη θέση στην κατάταξη, ενώ ακολουθούν η Τράπεζα Αττικής στη δεύτερη θέση, το Ταχυδρομικό Ταμιευτήριο (ΤΤ) στην τρίτη θέση, η Geniki Bank στην τέταρτη θέση και η Marfin Bank, που βρίσκεται στην πέμπτη θέση. Λαμβάνοντας υπόψη τα Π.Ι. της Ομάδας 2 (λοιπές Τράπεζες) του δείγματος, για τη χρήση του 2009, παρατηρούμε ότι:

• Η Τράπεζα Κύπρου παρουσιάζει στη χρήση του 2009 τις καλύτερες επιδόσεις στους δείκτες: Καθαρά Κέρδη προ Φόρων/Σύνολο Ενεργητικού (η καλύτερη τιμή για το σύνολο των Π.Ι. του δείγματος των 11 Π.Ι.), Λειτουργικά Έσοδα/Σύνολο Ενεργητικού, Γενικά Έξοδα Διοίκησης/Σύνολο Ενεργητικού, ενώ σημειώνει λιγότερο καλές επιδόσεις στο δείκτη Προβλέψεις/Σύνολο Ενεργητικού.
• Η Τράπεζα Αττικής έχει την καλύτερη επίδοση στο δείκτη Ίδια Κεφάλαια/Σύνολο Ενεργητικού για το σύνολο των Π.Ι. του δείγματος των 11 Π.Ι. και καλή επίδοση στο δείκτη Λειτουργικά έσοδα/Σύνολο Ενεργητικού.
• Το ΤΤ σημειώνει μεγάλες αποδόσεις στους δείκτες Λειτουργικά έσοδα/Σύνολο Ενεργητικού, Δάνεια/Καταθέσεις (καταγράφει τον υψηλότερο δείκτη ρευστότητας των 11 Π.Ι. του δείγματος), παρουσιάζοντας όμως σχετικά χαμηλή επίδοση στο δείκτη Γενικά Έξοδα Διοίκησης/Σύνολο Ενεργητικού.
• Η Geniki Bank παρουσιάζει καλή επίδοση στους δείκτες Λειτουργικά Έσοδα/Σύνολο Ενεργητικού και Καθαρά έσοδα από Τόκους/Κυκλοφορούν Ενεργητικό, έχοντας όμως όχι και τόσο καλή απόδοση στο δείκτη Προβλέψεις/Σύνολο Ενεργητικού.
• Η Marfin Bank σημειώνει καλή επίδοση στους δείκτες Καθαρά Κέρδη προ Φόρων/Ίδια Κεφάλαια και Γενικά Έξοδα Διοίκησης/Σύνολο Ενεργητικού και μη ικανοποιητικές επιδόσεις στο δείκτη Προβλέψεις/Μεικτά Κέρδη.

Γράφημα Νο 5: Χάρτης κατάταξης Π.Ι. Ομάδας 2, εξαετία 2004-2009 - Μέθοδος Promethee.

Στο Γράφημα Νο 5 καταγράφεται, επίσης, η διαχρονική κατάταξη των λοιπών Π.Ι. του δείγματος, για την εξαετία 2004-2009, με χρήση της Μεθόδου Promethee.

Μελλοντικές εξελίξεις

Για τον τραπεζικό κλάδο το 2010 αναμένεται να είναι έτος μεγάλων προκλήσεων και αλλαγών. Τα ελληνικά Π.Ι. καλούνται να αντιμετωπίσουν τις επιπτώσεις της δημοσιονομικής κρίσης στην εγχώρια οικονομία και τη διατήρηση της ανταγωνιστικότητάς τους, σε ένα εντελώς διαφορετικό τοπίο, δίχως προηγούμενο στην μεταπολιτευτική Ελλάδα. Χαρακτηριστικά των νέων δεδομένων που δημιουργούνται είναι:

1.    Η επιβράδυνση της πιστωτικής επέκτασης.

2.    Η αύξηση των μη εξυπηρετούμενων δανείων, που έχει ως αποτέλεσμα την αύξηση των προβλέψεων επισφαλών απαιτήσεων και των εγγεγραμμένων αποσβέσεων στα Π.Ι.

3.    Επακόλουθο των παραπάνω είναι η συρρίκνωση του κέρδους των Π.Ι.

4.    Η δυσκολία διατήρησης ικανοποιητικής ρευστότητας, σε συνδυασμό με τις δυσχερείς επιπτώσεις των δημοσιονομικών προβλημάτων της χώρας στην «πραγματική» οικονομία.

5.    Ο περιορισμός του κόστους λειτουργίας των Π.Ι., με κατάργηση ζημιογόνων υποκαταστημάτων, συρρίκνωση του δικτύου και επιλογές σφιχτού οργανωτικού και οικονομικού προγραμματισμού.

Τέλος, η αντίληψη που φαίνεται να διαμορφώνεται πλέον είναι ότι η χώρα μας οδηγείται σε δημιουργία ολιγοπωλίων στο εγχώριο χρηματοπιστωτικό σύστημα, καθώς ενδέχεται να γίνουν κινήσεις προς την κατεύθυνση των συγχωνεύσεων και εξαγορών Π.Ι., προκειμένου να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις της νέας πραγματικότητας, σε σχέση με τη διασφάλιση ικανοποιητικής ρευστότητας και την κάλυψη της απαιτούμενης κεφαλαιακής επάρκειας.

Διαφαίνεται μάλιστα ότι, με την διευθέτηση της υλοποίησης του μηχανισμού στήριξης της ελληνικής οικονομίας, ξεκινάει νέος γύρος συζητήσεων, με σκοπό εξαγορές και συγχωνεύσεις μεταξύ των Π.Ι., ο οποίος θα οδηγήσει στη δημιουργία λίγων και μεγάλων παικτών στο ελληνικό τραπεζικό σύστημα.

* Ο Καθηγητής Κωνσταντίνος Ζοπουνίδης είναι Διευθυντής του Εργαστηρίου Συστημάτων Χρηματοοικονομικής Διοίκησης του Πολυτεχνείου Κρήτης και ο Ms Χρήστος Μ. Λεμονάκης είναι Υποψήφιος Διδάκτορας, μέλος του Εργαστηρίου Συστημάτων Χρηματοοικονομικής Διοίκησης του Πολυτεχνείου Κρήτης.